Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің жаңаруы педагогтің кәсіби қызметіне қойылатын талаптарды күшейтіп, мұғалімнен үнемі ізденуді, жаңа әдістерді меңгеруді, тәжірибесін жетілдіруді және өзгерістерге бейім болуды талап етеді. Әсіресе бастауыш білім беру деңгейінде мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен педагогикалық ұстанымының маңызы ерекше. Себебі бастауыш сыныпта қаланған білім, тәрбие, дағды мен оқу мәдениеті оқушының кейінгі даму бағытына тікелей әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда педагогтердің кәсіби дамуын қолдайтын тәлімгерлік үдерісі білім беру ұйымындағы тәжірибе сабақтастығын қамтамасыз ететін, жас маманның кәсіби қалыптасуына ықпал ететін және жаңашыл педагогикалық идеяларды тәжірибеге енгізуге мүмкіндік беретін маңызды құрал болып табылады. Мақалада бастауыш білім берудегі тәлімгерліктің мәні, тәжірибелі және жас педагог арасындағы кәсіби өзара әрекет, педагогикалық тәжірибені тарату, инновациялық әдістерді меңгеру, мұғалімнің кәсіби рефлексиясын дамыту мәселелері қарастырылады. Сонымен бірге тәлімгерліктің дәстүрлі тәжірибе мен заманауи педагогикалық жаңашылдықты байланыстырудағы рөлі талданып, оның мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін арттыруға және бастауыш білім сапасын жетілдіруге ықпалы сипатталады.
Бүгінгі таңда білім беру жүйесі қоғамдағы әлеуметтік, технологиялық және мәдени өзгерістермен қатар дамып келеді. Ақпарат көлемінің өсуі, цифрлық технологиялардың білім беру кеңістігіне кеңінен енуі, оқушының жеке ерекшеліктерін ескеруге бағытталған оқыту тәсілдерінің күшеюі мұғалімнің кәсіби қызметін жаңа деңгейге көтерді. Қазіргі мұғалім тек білім беруші маман емес, ол оқушының білім алу әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы, зерттеуші, кеңесші және тұлғалық дамуына ықпал етуші педагог ретінде қарастырылады. Мұндай жағдайда педагогтің кәсіби дамуы тек жоғары оқу орнында алған біліммен шектелмеуі тиіс. Мұғалім еңбек жолының барлық кезеңінде өз білімін жетілдіріп, тәжірибесін талдап, жаңа педагогикалық тәсілдерді меңгеріп отыруы қажет. Осы міндеттерді жүзеге асыруда тәлімгерлік ерекше маңызға ие.
Тәлімгерлік – тәжірибелі педагог пен кәсіби тәжірибесі аз немесе педагогикалық қызметін жаңадан бастаған мұғалімнің арасындағы мақсатты, жүйелі және өзара қолдауға негізделген кәсіби қарым-қатынас. Оның басты мақсаты жас педагогке дайын нұсқау беру ғана емес, оның кәсіби ойлауын қалыптастыру, өзіндік педагогикалық ұстанымын дамыту, тәжірибесін саралай білуге үйрету және кәсіби дербестікке жетелеу болып табылады. Сондықтан қазіргі білім беру жағдайындағы тәлімгерлікті тек «тәжірибелі мұғалімнің жас маманға ақыл-кеңес беруі» деп түсіну жеткіліксіз. Тәлімгерлік – екі педагогтің де кәсіби дамуына жағдай жасайтын өзара әрекет үдерісі. Тәжірибелі педагог өз тәжірибесін жүйелейді, оны қайта қарастырады, жаңа идеялармен толықтырады, ал жас педагог қалыптасқан педагогикалық тәжірибені меңгерумен қатар оған жаңаша көзқарас әкеледі.
Бастауыш білім беру жүйесінде тәлімгерліктің қажеттілігі бірнеше маңызды ерекшеліктермен байланысты. Бастауыш сынып мұғалімі бір мезгілде бірнеше пән бойынша білім береді, оқушының оқу дағдысын қалыптастырады, тәрбиелік жұмысты ұйымдастырады, ата-аналармен қарым-қатынас жасайды, баланың психологиялық және әлеуметтік бейімделуіне ықпал етеді. Жас мұғалім үшін осындай көпқырлы міндеттерді алғашқы күннен бастап тиімді орындау оңай емес. Университетте меңгерілген теориялық білім мектептегі нақты тәжірибелік жағдайлармен бетпе-бет келген кезде жаңа мазмұнға ие болады. Сыныптағы оқушылардың мінез-құлқы, олардың білім деңгейіндегі айырмашылықтар, ата-аналармен байланыс, уақытты басқару, оқу бағдарламасын жоспарлау, бағалау, тәрбие сағаттарын ұйымдастыру сияқты мәселелер тәжірибе арқылы қалыптасады. Осындай кезеңде тәлімгер жас маманның кәсіби бейімделуін жеңілдететін маңызды тұлғаға айналады.
Жас педагогтің мектеп ұжымына бейімделуі оның болашақтағы кәсіби тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Педагогикалық қызметтің алғашқы жылдарында мұғалім өзіне сенімсіздік, сабақ уақытын дұрыс жоспарлай алмау, сынып тәртібін басқаруда қиындық көру, оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескерудегі тәжірибенің жеткіліксіздігі сияқты мәселелерге тап болуы мүмкін. Егер мұндай жағдайда жас маман кәсіби қолдаусыз қалса, оның педагогикалық мамандыққа деген қызығушылығы төмендеп, өз қабілетіне күмәндануы ықтимал. Ал тәжірибелі тәлімгердің жан-жақты қолдауы мұғалімнің кәсіби қиындықтарды қалыпты даму кезеңі ретінде қабылдауына және оларды талдау арқылы шешуге үйренуіне жағдай жасайды.
Тәлімгер жас мұғалімге ең алдымен педагогикалық қызметтің ішкі логикасын түсінуге көмектеседі. Мысалы, сабақ жоспарын құру тек оқу мақсатын жазумен немесе тапсырмалар таңдаумен шектелмейді. Мұғалім сабақ барысында оқушының қандай әрекет орындайтынын, қандай қиындық туындауы мүмкін екенін, сол қиындықты қандай әдіс арқылы жеңілдетуге болатынын, оқушының жетістігін қалай бағалайтынын алдын ала ойластыруы қажет. Тәжірибелі мұғалім осындай педагогикалық ойлау алгоритмін жас маманға біртіндеп меңгерту арқылы оның кәсіби шеберлігінің негізін қалыптастырады.
Бастауыш сынып мұғалімі үшін оқушының психологиялық ерекшеліктерін түсіну де аса маңызды. Мектеп табалдырығын жаңадан аттаған бала үшін оқу әрекеті – жаңа әлеуметтік тәжірибе. Ол мұғалімнің сөзіне, қарым-қатынасына, бағалауына ерекше мән береді. Мұғалімнің бір ауыз пікірі баланың өзіне деген сеніміне ықпал етуі мүмкін. Осы себепті бастауыш сынып мұғалімінің кәсіби мәдениетіне тек пәндік білім ғана емес, педагогикалық әдеп, эмоционалдық қолдау, баланың жас ерекшелігін ескеру, жағымды психологиялық орта қалыптастыру да кіреді. Тәлімгер осындай педагогикалық нәзіктіктерді теориялық түсіндіруден гөрі өз тәжірибесі арқылы көрсетуге мүмкіндік алады.
Тәжірибе сабақтастығы тәлімгерліктің негізгі мазмұнының бірі болып табылады. Мектепте жылдар бойы жинақталған педагогикалық тәжірибе әр мұғалімнің жеке кәсіби қорында ғана қалып қоймауы керек. Ол ұжымдық кәсіби құндылыққа айналған жағдайда білім беру ұйымының тұрақты дамуына ықпал етеді. Тәжірибелі мұғалімнің оқушылармен жұмыс жүргізу тәсілі, сабақта тиімді қолданатын әдістері, ата-аналармен байланыс орнату тәжірибесі, сыныптағы психологиялық ахуалды қалыптастыру жолдары жас маман үшін құнды кәсіби ресурс болып саналады. Тәлімгерлік осы ресурстың келесі педагогикалық буынға берілуіне мүмкіндік береді.
Дегенмен тәжірибені жеткізу дегеніміз бұрын қолданылған әдістерді сол қалпында қайталау емес. Қазіргі мектеп үнемі өзгеріп келеді. Оқушылардың ақпаратты қабылдау ерекшелігі, цифрлық құралдарды пайдалану деңгейі, білім беру мазмұны мен бағалау жүйесі өзгерген сайын педагогикалық тәжірибеге де жаңаша көзқарас қажет болады. Сондықтан тәжірибелі мұғалім өз тәжірибесін жас маманға ұсынғанда оның бүгінгі білім беру талаптарына сәйкестігін де ескеруі тиіс. Осы тұрғыдан тәлімгерліктің маңызды міндеті – дәстүрлі педагогикалық тәжірибенің құнды элементтерін сақтай отырып, оларды жаңа әдістермен ұштастыру.
Тәжірибелі педагог пен жас мұғалімнің ынтымақтастығында «тәжірибе – жаңашылдық» арақатынасы ерекше маңызға ие. Тәжірибелі ұстазда оқушымен қарым-қатынас орнатудың, сабақ құрылымын тиімді ұйымдастырудың, сыныпты басқарудың қалыптасқан жүйесі болса, жас мұғалім цифрлық платформаларды, интерактивті тапсырмаларды, жаңа ақпараттық ресурстарды пайдалануға бейім болуы мүмкін. Осы екі бағыт біріктірілген кезде өзара кәсіби даму жүзеге асады. Яғни тәлімгерлік біржақты білім беру үдерісі емес, екі жақты тәжірибе алмасу алаңы ретінде қалыптасады.
Қазіргі педагогикалық тәжірибеде цифрлық білім беру ресурстарының рөлі артып келеді. Интерактивті платформалар, цифрлық тапсырмалар, бейнематериалдар, онлайн бағалау құралдары, электронды білім беру ресурстары бастауыш сынып сабақтарының мазмұнын түрлендіруге мүмкіндік береді. Алайда технологияны қолданудың өзі сабақ сапасының жоғары болуына кепілдік бермейді. Цифрлық құрал нақты оқу мақсатына сәйкес таңдалуы, баланың жас ерекшелігіне сай болуы және оқу әрекетін күрделендірмей, керісінше оны қолдауы қажет. Осы тұста тәжірибелі тәлімгер жас мұғалімге педагогикалық мақсат пен технологиялық құрал арасындағы байланысты дұрыс анықтауға бағыт береді.
Тәлімгерлік үдерісінде бақылау мен талдаудың орны да ерекше. Жас педагог тәлімгердің сабағына қатысу арқылы тек әдістерді көріп қана қоймай, мұғалімнің әр әрекетінің себебін түсінуге ұмтылуы қажет. Сабақтан кейінгі кәсіби талқылауда «Неліктен осы әдіс таңдалды?», «Оқушылардың белсенділігі қалай ұйымдастырылды?», «Қандай тапсырма оқу мақсатына тиімді қызмет етті?», «Қай кезеңде оқушыларға қосымша қолдау қажет болды?» деген сұрақтардың талқылануы жас мұғалімнің педагогикалық ойлауын дамытады. Сол сияқты тәлімгер де жас педагогтің сабағын бақылағанда тек кемшіліктерді көрсетумен шектелмеуі тиіс. Оның сәтті әрекеттерін анықтап, кәсіби дамуына мүмкіндік беретін нақты ұсыныстар беруі маңызды.
Тәлімгер мен тәлім алушы арасындағы сенім кәсіби қарым-қатынастың негізгі шарты болып табылады. Егер жас маман әрбір қатесі үшін сынға ұшыраймын деп қауіптенсе, ол өзінің нақты қиындықтарын ашық айта алмайды. Мұндай жағдайда тәлімгерлік формалды сипат алып, кәсіби дамуға жеткілікті ықпал етпейді. Ал сенімге негізделген ортада жас педагог сабақтағы сәтсіздіктерін де еркін талқылап, олардан кәсіби қорытынды шығаруға үйренеді. Сондықтан тәлімгер бағалаушыдан гөрі қолдаушы, бағыттаушы және кәсіби серіктес позициясында болғаны дұрыс.
Тиімді тәлімгерлік мұғалімнің рефлексивтік мәдениетін қалыптастырумен тығыз байланысты. Педагог сабақ аяқталғаннан кейін тек «сабақ жақсы өтті» немесе «сабақ сәтсіз болды» деген жалпы бағамен шектелмеуі қажет. Ол қандай мақсатқа қол жеткізілгенін, қандай оқушылардың қиындық көргенін, қандай әдістің тиімді болғанын, келесі сабақта нені өзгерту керектігін талдай білуі тиіс. Тәлімгер осындай кәсіби рефлексияны жүйелі ұйымдастыру арқылы жас мұғалімді өзіндік тәжірибесін зерттеуге үйретеді. Уақыт өте келе жас педагог сыртқы кеңеске ғана сүйенбей, өз әрекетін дербес бағалайтын, кәсіби шешім қабылдай алатын маман ретінде қалыптасады.
Бастауыш білімдегі тәлімгерліктің тағы бір маңызды қыры – педагогтің жеке кәсіби стилін қалыптастыру. Жас мұғалім тәжірибелі ұстаздың барлық әрекетін дәлме-дәл қайталауға тиіс емес. Әр педагогтің мінезі, қарым-қатынас стилі, шығармашылық қабілеті, сабақ жүргізу ерекшелігі әртүрлі болады. Сондықтан тәлімгердің міндеті жас мұғалімді өзінің көшірмесіне айналдыру емес, оның күшті жақтарын анықтап, жеке педагогикалық стилін дамытуға жағдай жасау. Осындай көзқарас болған жағдайда тәлімгерлік шығармашылық пен кәсіби дербестікті қолдайтын тиімді педагогикалық механизмге айналады.
Тәлімгерлік үдерісінің нәтижелі болуы оны жүйелі ұйымдастыруға тікелей байланысты. Кейбір білім беру ұйымдарында жас маманға тәлімгер тағайындау тек әкімшілік талап ретінде қабылданып, іс жүзінде олардың өзара әрекеті бірнеше кеңес берумен немесе құжат толтырумен ғана шектеліп жатады. Мұндай формалды қатынас педагогтің кәсіби дамуына айтарлықтай әсер ете алмайды. Тәлімгерлік нақты мақсаттарға, жоспарланған іс-әрекеттерге, жүйелі кері байланысқа және кәсіби рефлексияға негізделген жағдайда ғана тиімді болады. Сондықтан мектеп әкімшілігі тәлімгер мен тәлім алушы арасындағы жұмыстың мазмұнына мән беріп, олардың бірлесіп әрекет етуіне қолайлы жағдай жасауы қажет.
Тәлімгерлік жұмысын ұйымдастыру барысында жас педагогтің бастапқы кәсіби қажеттіліктерін анықтау маңызды. Бір жас маман сабақ жоспарын құруда қиналса, екіншісіне сыныпты басқару немесе оқушылардың оқу жетістігін бағалау бойынша қолдау қажет болуы мүмкін. Кейбір мұғалімдер ата-аналармен байланыс орнатуда қиындық көрсе, енді бірі цифрлық ресурстарды тиімді пайдалану немесе ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылармен жұмыс жүргізу жолдарын меңгеруге мұқтаж болуы ықтимал. Сондықтан барлық жас педагогке бірдей мазмұндағы кеңес беру тиімді нәтиже бермейді. Тәлімгер әр тәлім алушының кәсіби қажеттілігін анықтап, соған сәйкес жеке қолдау бағытын қалыптастырғаны жөн.
Мұндай жұмыстың бастапқы кезеңінде әңгімелесу, сабаққа қатысу, өзіндік бағалау және бірлескен жоспарлау әдістерін қолдануға болады. Жас мұғалім өзіне қиындық тудыратын мәселелерді ашық айта алуы тиіс. Тәлімгер сол қиындықтарды бірден әлсіздік ретінде бағаламай, кәсіби дамудың табиғи бөлігі ретінде қабылдауы қажет. Себебі мұғалімнің қалыптасуы үздіксіз тәжірибе жинақтау, қателесу, талдау және қайта әрекет ету арқылы жүреді. Осындай жағдайда жас педагог өз тәжірибесіне сыни тұрғыдан қарай отырып, кәсіби тұрғыда өсуге мүмкіндік алады.
Бастауыш сыныптағы сабақтың өзіндік ерекшелігі мұғалімнен балалардың зейінін тұрақты ұстап тұруды, тапсырмаларды жас ерекшелігіне сәйкес ұсынуды, оқу әрекетін бір түрден екінші түрге дер кезінде ауыстырып отыруды талап етеді. Тәжірибесі аз мұғалім кейде сабақ жоспарына тым көп тапсырма енгізуі немесе керісінше сабақ уақытын толық пайдалана алмауы мүмкін. Мұндай жағдайда тәлімгер сабақ құрылымын талдап, оқу мақсатына қызмет етпейтін әрекеттерді қысқарту, негізгі тапсырмаларды нақтылау, оқушының белсенді жұмыс уақытын арттыру туралы ұсыныстар бере алады. Бұл жас маманға сабақтың сыртқы құрылымынан гөрі оның педагогикалық мазмұнына назар аударуға мүмкіндік береді.
Тәлімгерліктегі маңызды бағыттардың бірі – оқыту әдістерін саналы таңдау мәдениетін қалыптастыру. Қазіргі педагогикалық кеңістікте көптеген жаңа әдіс пен технология ұсынылады. Мұғалім кейде жаңашыл әдісті қолданудың өзін кәсіби шеберліктің белгісі деп қабылдауы мүмкін. Алайда әдістің тиімділігі оның жаңалығымен емес, оқу мақсатына сәйкестігімен анықталады. Егер қолданылған тәсіл оқушының ойлауын белсендіріп, білімді түсінуіне, қолдануына және талдауына мүмкіндік берсе, ол педагогикалық тұрғыдан құнды болады. Тәлімгер жас мұғалімге әр әдісті «Бұл тәсіл оқушыға не береді?», «Оқу мақсатына қалай жеткізеді?», «Оқушының қандай дағдысын дамытады?» деген сұрақтар арқылы бағалауды үйретуі тиіс.
Бастауыш білім беру деңгейінде саралап оқыту мәселесі де ерекше мәнге ие. Бір сыныптағы оқушылардың білім деңгейі, оқу қарқыны, қызығушылығы мен қабілеті бірдей болмайды. Тәжірибелі мұғалім осы айырмашылықтарды ескеріп, тапсырмаларды күрделілік деңгейіне қарай өзгерте алады, кейбір оқушыларға қосымша қолдау ұсынады, ал оқу материалын тез меңгерген балаларға тереңдетілген тапсырмалар береді. Жас педагог үшін мұндай саралауды бірден жүзеге асыру күрделі болуы мүмкін. Тәлімгер нақты сабақ үлгілері арқылы саралаудың тиімді жолдарын көрсетіп, жас мұғалімге оны біртіндеп тәжірибесіне енгізуге көмектесе алады.
Тәлімгерлік бағалау мәдениетін қалыптастыруда да маңызды рөл атқарады. Бастауыш сынып оқушысы үшін мұғалімнің кері байланысы тек оқу нәтижесін білдірмейді, ол баланың өз қабілеті туралы түсінігінің қалыптасуына ықпал етеді. Сондықтан педагогтің бағалауы қолдаушы, түсінікті және баланың келесі қадамын көрсететін сипатта болуы қажет. «Жарайсың» немесе «қате» деген қысқа пікірдің орнына оқушының нақты жетістігін атап, нені жақсарту керектігін көрсету пайдалы. Тәлімгер жас мұғалімге кері байланыстың осы сипатын түсіндіріп, бағалаудың оқушы мотивациясына әсерін көрсетуі керек.
Сонымен қатар тәлімгерлік арқылы жас педагог оқушы қателігіне деген кәсіби көзқарасын қалыптастырады. Қателік оқу үдерісінің табиғи бөлігі болып табылады. Егер мұғалім әр қатені сәтсіздік ретінде қабылдаса, оқушы жауап беруге қорқып, белсенділігі төмендеуі мүмкін. Ал қателікті талдау мүмкіндігі ретінде қарастырған жағдайда бала ойлау әрекетіне еркін қатысады. Тәжірибелі тәлімгер осындай педагогикалық қағидаларды күнделікті сабақ тәжірибесімен байланыстырып түсіндіре алады.
Тәлімгерліктің тағы бір маңызды саласы – сыныпты басқару. Бастауыш сыныпта тәртіпті сақтау тек талап қою немесе ескерту жасаумен шешілмейді. Мұғалім балалармен ортақ ережелер қалыптастырып, олардың не үшін қажет екенін түсіндіруі, тұрақты талап жүйесін ұстануы және балалармен құрметке негізделген қарым-қатынас орнатуы қажет. Жас мұғалім кейде тым қатаң немесе шамадан тыс жұмсақ позицияны таңдауы мүмкін. Тәлімгер мұндай жағдайда сыныптағы тәртіп пен жағымды эмоционалдық ортаның арасындағы тепе-теңдікті сақтаудың маңызын көрсетеді.
Сыныпты тиімді басқаруда мұғалімнің дауыс ырғағы, сынып ішінде қозғалысы, оқушылармен көз байланысы, тапсырманы түсіндіру анықтығы сияқты ұсақ көрінетін әрекеттердің де маңызы зор. Мұндай кәсіби дағдыларды кітаптан оқып толық меңгеру қиын. Олар көбіне тәжірибелі педагогтің сабағын бақылау және кейінгі кәсіби талқылау арқылы игеріледі. Сондықтан тәлімгерлік педагогикалық шеберліктің жазбаша ережелерге сыймайтын практикалық қырларын жеткізудің маңызды жолы болып табылады.
Бастауыш сынып мұғалімінің қызметінде ата-аналармен серіктестік орнату да үлкен орын алады. Баланың оқу жетістігі мен мектепке бейімделуі мұғалім мен ата-ананың өзара түсіністігіне байланысты. Жас педагог ата-аналар жиналысын ұйымдастыру, жеке кеңес беру, баланың оқуындағы қиындық туралы әңгімелесу кезінде тәжірибенің жеткіліксіздігін сезінуі мүмкін. Кейде мәселені дұрыс жеткізбеу ата-ана мен мұғалім арасында түсініспеушілік тудыруы ықтимал. Тәлімгер жас маманға ата-анамен сөйлескен кезде баланың кемшілігін ғана емес, оның жетістігін де атап өтуді, мәселені нақты фактілер арқылы түсіндіруді және шешім іздеуге бірлескен серіктестік ретінде қарауды үйрете алады.
Тәлімгердің қолдауы педагогтің кәсіби эмоционалдық тұрақтылығын сақтауға да ықпал етеді. Мұғалім мамандығы жоғары жауапкершілікті, тұрақты қарым-қатынасты және эмоционалдық күшті қажет етеді. Әсіресе еңбек жолын енді бастаған маман әрбір сәтсіз сабақты немесе ата-ананың сынын ауыр қабылдауы мүмкін. Осындай жағдайда тәжірибелі әріптестің қолдауы жас мұғалімге қиындықтарды объективті бағалауға, бір жағдайды бүкіл кәсіби қызметінің көрсеткіші ретінде қабылдамауға мүмкіндік береді. Бұл педагогтің кәсіби сенімділігінің қалыптасуына ықпал етеді.
Қазіргі уақытта тәлімгерлік тек жас маманмен жұмыс жасау аясымен шектелмей, педагогтердің өзара кәсіби білім алу формасына айналып келеді. Белгілі бір бағытта тәжірибесі мол мұғалім өз әріптестеріне тәлімгер бола алады. Мысалы, бір педагог цифрлық технологияларды тиімді қолдануда тәжірибелі болса, екінші мұғалім зерттеушілік оқытуды ұйымдастыруда, ал үшіншісі ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылармен жұмыс жасауда кәсіби тәжірибесімен бөлісе алады. Мұндай ортада тәлімгерлік қызметтік өтілге ғана емес, нақты кәсіби құзыреттілікке негізделеді.
Осы тұрғыдан алғанда заманауи тәлімгерлік өзара үйрену қағидасына сүйенуі тиіс. Тәжірибелі ұстаз жас әріптесіне дәстүрлі педагогикалық тәжірибені жеткізсе, жас мұғалім де заманауи технологияларды, жаңа платформаларды немесе ақпаратпен жұмыс жасаудың жаңа тәсілдерін бөлісе алады. Мұндай өзара әрекетте «үйретуші» мен «үйренуші» рөлдері тұрақты болмайды. Олар кәсіби жағдайға қарай ауысып отырады. Нәтижесінде мектепте бірлесіп даму мәдениеті қалыптасады.
Бастауыш білім беруде жаңашылдықты енгізуде осы өзара тәжірибе алмасудың маңызы өте жоғары. Жаңа педагогикалық идея мектеп тәжірибесіне бірден тиімді ене бермейді. Оны сыныптың ерекшелігіне бейімдеу, нәтижесін бақылау, қажет болған жағдайда өзгерту қажет. Тәлімгер мен тәлім алушы белгілі бір жаңа тәсілді бірлесіп жоспарлап, сабақта қолданып, кейін нәтижесін талдай алады. Мұндай әрекет жаңашылдықты сырттан келген дайын әдіс ретінде емес, мұғалімдердің кәсіби зерттеу нысаны ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.
Мәселен, бастауыш сыныпта жобалық оқыту элементтерін енгізу жоспарланса, тәлімгер мен жас мұғалім оқушылардың жас ерекшелігін, тапсырманың көлемін, қажетті уақытты, бағалау өлшемдерін бірлесіп талқылай алады. Сабақ немесе жоба аяқталғаннан кейін оқушылардың белсенділігі, туындаған қиындықтар, алынған нәтиже қарастырылады. Осылайша педагогикалық жаңашылдық бақылау, тәжірибе және рефлексия арқылы мектептің нақты жағдайына бейімделеді.
Тәлімгерліктің зерттеушілік мәдениетті дамытудағы рөлі де айрықша. Қазіргі мұғалім өз тәжірибесін зерттей алатын маман болуы тиіс. Сабақтағы белгілі бір мәселені анықтап, оны шешу жолдарын іздеу, жаңа тәсілді сынау, нәтижені бақылау және қорытынды жасау педагогтің кәсіби өсуіне мүмкіндік береді. Тәлімгер жас мұғалімге шағын педагогикалық зерттеу жүргізудің қарапайым үлгісін көрсете алады. Мысалы, «Оқушылардың мәтінді түсіну дағдысын қалай жақсартуға болады?» немесе «Қалыптастырушы кері байланыс оқушының белсенділігіне қалай әсер етеді?» деген сұрақтар бойынша сабақ тәжірибесін жүйелі бақылауға болады.
Осындай зерттеушілік көзқарас мұғалімнің дайын әдістемелік нұсқауларға тәуелділігін азайтады. Ол белгілі бір тәсілдің өзінің сыныбында қаншалықты тиімді екенін дәлелдер арқылы бағалай бастайды. Бұл кәсіби шешім қабылдау мәдениетін қалыптастырады. Тәлімгер осындай үрдісте кеңесші және кәсіби диалог серіктесі ретінде қызмет етеді.
Тәлімгерлік үдерісінің маңызды құралдарының бірі – бірлескен сабақ жоспарлау. Екі педагог сабақ мақсатын, күтілетін нәтижені, тапсырмаларды және бағалау тәсілдерін алдын ала бірге талқылаған кезде жас мұғалім тәжірибелі әріптестің кәсіби ойлау жолын байқайды. Мұндай жұмыс дайын жоспарды көшіріп алуға қарағанда әлдеқайда пайдалы. Себебі жас маман әр шешімнің себебін түсініп, кейін оны өздігінен қолдануға үйренеді.
Бірлескен жоспарлаудан кейін сабаққа қатысу және кері байланыс беру үдерісі жалғасуы мүмкін. Кері байланыс нақты фактілерге негізделуі маңызды. «Сабағыңыз жақсы өтті» деген жалпы пікір педагогке кәсіби тұрғыдан көп ақпарат бермейді. Оның орнына «топтық тапсырма кезінде оқушылардың көпшілігі пікір білдірді, бірақ үш оқушы белсенді қатыспады; келесі сабақта олардың қатысуын қамтамасыз ететін рөлдер беруге болады» деген нақты пікір педагогке келесі әрекетін жоспарлауға көмектеседі. Осылайша сапалы кері байланыс кәсіби дамудың практикалық құралына айналады.
Тәлімгер жас маманның жетістігін де жүйелі түрде атап отырғаны жөн. Кәсіби дамуда адам тек кемшіліктерін емес, өзінің күшті жақтарын да білуі керек. Егер жас педагог оқушылармен жақсы қарым-қатынас орната алса, шығармашылық тапсырмаларды сәтті ұйымдастырса немесе сабақта цифрлық ресурсты тиімді қолданса, тәлімгер осы жетістікті нақты атап, оны әрі қарай дамыту жолдарын ұсынуы қажет. Бұл жас маманның кәсіби сенімін арттырып, өзіндік педагогикалық стилінің қалыптасуына ықпал етеді.
Тәлімгерлік мектептегі кәсіби қоғамдастықтың қалыптасуына негіз болады. Бір-бірінің сабағына қатысатын, тәжірибе алмасатын, ортақ мәселелерді талқылайтын педагогтер ұжымында кәсіби оқшаулану азаяды. Мұғалім өз қиындығын жеке мәселе ретінде емес, бірлесіп шешуге болатын кәсіби міндет ретінде қабылдайды. Мұндай ортада жаңа идеялар еркін талқыланып, тәжірибелі және жас педагогтер арасындағы байланыс нығаяды.
Педагогикалық тәжірибеде кейде мұғалімнің есігін жауып алып, сабағын жеке жүргізуі қалыпты жағдай ретінде қабылданады. Алайда кәсіби дамудың заманауи түсінігі мұғалімдердің ынтымақтастығына негізделеді. Сабақты бірлесіп жоспарлау, өзара бақылау, әдістемелік талқылау, шағын зерттеу жүргізу педагогтің тәжірибесін ашық және дамуға бағытталған етеді. Тәлімгерлік осы кәсіби ашықтықтың алғашқы қадамы бола алады.
Мектеп басшылығы тәлімгерлік мәдениетін қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Тәлімгерге тек міндет жүктеп қою жеткіліксіз. Оған жас маманмен жүйелі кездесуге уақыт, әдістемелік қолдау және кәсіби еркіндік берілуі тиіс. Сонымен қатар тәлімгердің еңбегі бағаланып, оның кәсіби жауапкершілігі мен қосқан үлесі мойындалуы маңызды. Тәлімгерлік мектептің жалпы даму стратегиясының құрамдас бөлігі болғанда ғана оның нәтижесі тұрақты сипатқа ие болады.
Тәлімгерді таңдауда тек еңбек өтіліне сүйену де жеткіліксіз. Ұзақ жыл жұмыс істеген әр педагог тиімді тәлімгер бола бермеуі мүмкін. Жақсы тәлімгер кәсіби тәжірибемен қатар тыңдай білу, сұрақ қоя білу, сындарлы кері байланыс беру, жас маманның пікірін құрметтеу және өзінің тәжірибесін абсолютті үлгі ретінде ұсынбау қабілеттеріне ие болуы қажет. Тәлімгердің басты қасиеттерінің бірі – жас педагогтің орнына шешім қабылдау емес, оны кәсіби шешімге өздігінен келуге бағыттау.
Тәлімгерлік барысында сұрақ қою әдісінің маңызы зор. Мысалы, «Сабақта не дұрыс болмады?» деген сұрақтың орнына «Қай кезеңде оқушылардың белсенділігі төмендеді деп ойлайсыз?», «Оған қандай фактор әсер етуі мүмкін?», «Келесі жолы нені өзгерткіңіз келеді?» деген сұрақтар жас педагогтің рефлексиясын тереңдетеді. Мұндай кәсіби диалогта тәлім алушы дайын жауап күтпей, өзінің тәжірибесін талдауға және шешім ұсынуға үйренеді.
Осылайша тәлімгерлік бастауыш білім беру жүйесінде тек жас маманның алғашқы кәсіби қадамын жеңілдететін құрал емес, білім беру ұйымының кәсіби әлеуетін арттыратын маңызды тетік болып табылады. Ол тәжірибелі ұстаздардың жылдар бойы жинақтаған педагогикалық шеберлігін сақтап, оны жаңа буынға жеткізуге мүмкіндік берумен қатар, заманауи педагогикалық жаңашылдықтардың мектеп тәжірибесіне саналы әрі тиімді енуіне жағдай жасайды. Тәжірибе мен жаңашылдықтың осындай табиғи сабақтастығы педагогтердің өзара үйренуіне, кәсіби мәдениеттің дамуына және ең бастысы бастауыш сынып оқушыларына ұсынылатын білім сапасының артуына негіз қалайды.
Тәлімгерлік мәдениетін дамытуда педагогтердің кәсіби қарым-қатынасының сапасы ерекше мәнге ие. Мектепте әріптестер арасында сенім, құрмет және ашықтық орнаған жағдайда ғана тәжірибе алмасу нәтижелі жүзеге асады. Егер мұғалім өзінің сабағына басқа педагогтің қатысуын бақылау немесе бағалау деп қабылдаса, ол кәсіби тәжірибесін ашық көрсетуге құлықсыз болуы мүмкін. Ал өзара сабаққа қатысу кәсіби қолдау мен үйренудің құралы ретінде қалыптасса, мұғалімдер бір-бірінің тәжірибесінен жаңа идея алып, өз жұмысына сырт көзбен қарауға мүмкіндік алады. Сондықтан тәлімгерлік тек жеке педагогтер арасындағы байланыс емес, мектептегі жалпы кәсіби мәдениетті өзгертетін үдеріс ретінде қарастырылуы тиіс.
Бастауыш сынып мұғалімінің кәсіби дамуының маңызды көрсеткіштерінің бірі – оқушының жеке тұлғасына бағдарланған көзқарасты жүзеге асыра білуі. Әр бала мектепке әртүрлі ортадан, әртүрлі дайындықпен және әртүрлі қабілетпен келеді. Бір оқушы оқу материалын жылдам меңгерсе, екіншісіне бірнеше рет түсіндіру қажет болуы мүмкін. Кейбір балалар еркін сөйлеп, өз ойын белсенді білдірсе, басқа оқушыларға өз пікірін айту үшін уақыт пен қолдау керек. Тәлімгер жас педагогке осы ерекшеліктерді қабылдауды және оқушыны бір-бірімен салыстырудың орнына оның жеке ілгерілеуін бағалаудың маңызын түсіндіре алады. Мұндай көзқарас бастауыш білім берудің ізгілендіру бағытымен толық сәйкес келеді.
Тәжірибелі мұғалім өзінің күнделікті тәжірибесінен баланың оқу әрекетін бақылаудың, оның қызығушылығын анықтаудың, қиындықтарының себебін түсінудің көптеген тәсілдерін көрсете алады. Мұнда дайын әдістемелік нұсқаудан гөрі нақты педагогикалық жағдайларды бірлесіп талдау анағұрлым тиімді. Мысалы, сабақта тапсырманы орындаудан бас тартқан оқушының әрекетін тәртіпсіздік ретінде ғана қабылдамай, оның себебін анықтау маңызды. Бала тапсырманы түсінбеуі, өзіне сенімсіз болуы немесе сынып алдында қателесуден қорқуы мүмкін. Осындай жағдайларды тәжірибелі тәлімгермен талдау жас педагогтің оқушы әрекетінің сыртқы көрінісінен оның ішкі себебін ажыратуына көмектеседі.
Тәлімгерлік инклюзивті білім беру жағдайында да аса қажетті кәсіби қолдау тетігі болып саналады. Қазіргі бастауыш мектепте мұғалім әртүрлі білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеуге дайын болуы керек. Сабақ тапсырмаларын бейімдеу, қолдау көрсету, оқушылардың сынып өміріне толыққанды қатысуына жағдай жасау мұғалімнен кәсіби икемділікті талап етеді. Жас маман мұндай міндеттерді орындау барысында тәжірибелі әріптестің кеңесіне сүйене алады. Сонымен қатар тәлімгер психолог, арнайы педагог, әлеуметтік педагог және ата-анамен бірлесіп әрекет ету жолдарын түсіндіру арқылы жас мұғалімнің командалық жұмыс дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді.
Бастауыш білім беру жүйесіндегі жаңашылдық туралы сөз болғанда оны тек цифрлық технологиялармен байланыстыру жеткіліксіз. Педагогикалық жаңашылдық – ең алдымен оқытуға деген көзқарастың өзгеруі. Оқушының дайын ақпаратты қабылдаушыдан белсенді білім алушыға айналуы, мұғалімнің ақпарат берушіден оқу үдерісін ұйымдастырушы рөліне ауысуы, кері байланыс пен рефлексияның күшеюі, зерттеушілік және шығармашылық тапсырмалардың кеңінен қолданылуы – осы өзгерістердің негізгі белгілері. Тәлімгер осындай жаңа идеялардың мәнін түсінуге және оларды нақты сабақ тәжірибесіне бейімдеуге көмектеседі.
Дегенмен жаңашылдықты енгізу барысында бұрыннан қалыптасқан тиімді педагогикалық тәжірибені жоққа шығаруға болмайды. Бастауыш мектептің дәстүрлі тәжірибесінде балаларды жүйелілікке, ұқыптылыққа, жауапкершілікке тәрбиелеу, оқу дағдыларын кезең-кезеңмен қалыптастыру, мұғалім мен оқушы арасындағы сенімді қарым-қатынас орнату сияқты құнды ұстанымдар бар. Заманауи әдістер осы тәжірибенің орнына келу үшін емес, оны жаңа талаптарға сәйкес дамыту үшін қолданылуы қажет. Сондықтан тәжірибе мен жаңашылдықты бір-біріне қарама-қарсы қою дұрыс емес. Керісінше, олардың сабақтастығын қамтамасыз ету педагогикалық дамудың негізгі шарты болып табылады.
Осы сабақтастықта тәлімгердің кәсіби даналығы ерекше көрінеді. Ол қай тәжірибені сақтау керек екенін, қай тәсілді жаңа жағдайға бейімдеу қажеттігін және қандай әдістерді қайта қарастырған дұрыс екенін жас педагогпен бірге талдай алады. Сонымен қатар жас маманның жаңа ұсыныстарына ашық болу тәлімгердің өзінің де кәсіби дамуына ықпал етеді. Жас педагогтің цифрлық сауаттылығы, жаңа ақпараттық ресурстарға бейімділігі, жаңа оқыту стратегияларына қызығушылығы тәжірибелі ұстаздың қызметіне тың серпін беруі мүмкін. Нәтижесінде тәлімгерлік ұрпақтар арасындағы педагогикалық тәжірибені тек бір бағытта жеткізу емес, кәсіби білімді бірлесіп қалыптастыру алаңына айналады.
Тәлімгерлік педагогтің көшбасшылық қасиеттерін дамытуға да мүмкіндік береді. Тәлімгер өз тәжірибесін бөлісу барысында басқа мұғалімнің дамуына жауапкершілікпен қарайды, кәсіби диалог жүргізеді, мәселені шешуге бағыт береді және өз әрекетін жүйелейді. Бұл оның әдістемелік көшбасшы ретінде қалыптасуына жағдай жасайды. Ал тәлім алушы уақыт өте келе жинақтаған тәжірибесін келесі жас мамандармен бөлісе алады. Осылайша мектепте кәсіби тәжірибенің үздіксіз берілу циклі қалыптасады.
Білім беру ұйымы үшін мұндай сабақтастықтың стратегиялық маңызы зор. Тәжірибелі мұғалімнің зейнетке шығуы немесе басқа қызметке ауысуы оның жылдар бойы жинақтаған тәжірибесінің жоғалуына әкелмеуі тиіс. Егер мектепте тәлімгерлік жүйесі дұрыс жолға қойылса, кәсіби білім жеке адамның тәжірибесі ретінде қалып қоймай, бүкіл ұйымның ортақ ресурсына айналады. Бұл мектептің педагогикалық әлеуетін сақтауға, мұғалімдердің кәсіби деңгейіндегі алшақтықты азайтуға және білім сапасының тұрақтылығын қамтамасыз етуге көмектеседі.
Сонымен бірге тәлімгерлік жас мамандарды мамандықта сақтап қалудың маңызды факторларының бірі бола алады. Педагогикалық қызметтің алғашқы кезеңі мұғалім үшін күрделі. Жұмыс көлемі, құжаттар, сабаққа дайындық, ата-аналармен қарым-қатынас, сыныпты басқару және нәтижеге деген жоғары жауапкершілік жас маманға психологиялық салмақ түсіреді. Егер осы кезеңде ол жалғыз қалмай, тәжірибелі әріптесінен жүйелі кәсіби қолдау алса, қиындықтарды жеңу мүмкіндігі артады. Тәлімгердің қолдауы жас мұғалімнің өз мамандығына сенімін күшейтіп, педагогикалық қызметте тұрақтауына ықпал етеді.
Тәлімгерлік нәтижесін бағалау да оның тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Мұндай бағалау тек өткізілген кездесулер немесе қатысқан сабақтар санымен өлшенбеуі керек. Негізгі көрсеткіш жас педагогтің кәсіби дербестігінің артуы, сабақ сапасының жақсаруы, оқыту әдістерін саналы таңдауы, рефлексия жүргізуі, сыныпты басқаруда сенімді болуы және кәсіби мәселелерді өздігінен шеше алу қабілетінің қалыптасуы болуы тиіс. Тәлімгерлік жұмыс белгілі бір мерзім аяқталғаннан кейін жас мұғалімнің тәлімгерге тәуелділігін сақтап қалуға емес, керісінше өз бетінше кәсіби шешім қабылдайтын педагог болуына алып келуі қажет.
Сонымен қатар тәлімгерлік нәтижесінде тәлімгердің өзінің де кәсіби өзгерісін ескерген дұрыс. Өз тәжірибесін түсіндіруге тырысқан педагог оның тиімді және әлсіз тұстарын қайта талдайды. Жас әріптестің сұрақтары кейде көп жылдан бері қалыптасқан әдістерге жаңаша қарауға итермелейді. Осы тұрғыдан тәлімгерлік екі тарапқа да рефлексия мен кәсіби жаңаруға мүмкіндік береді. Мұндай өзара ықпал мектепте өмір бойы білім алу қағидасын жүзеге асырады.
Бастауыш білім берудегі тәлімгерлік болашақта цифрлық орта мүмкіндіктерімен де толықтырыла алады. Педагогтер ортақ электрондық ресурстар жинағын құрып, сабақ жоспарларын, әдістемелік материалдарын, рефлексия жазбаларын бөлісе алады. Қажет болған жағдайда сабақтың белгілі бір үзінділерін талқылап, онлайн форматта кәсіби кеңес ұйымдастыруға болады. Алайда цифрлық құралдар тікелей кәсіби қарым-қатынастың орнын алмастырмайды. Олар тәлімгерлік үдерісін қолдайтын қосымша ресурс ретінде қолданылғанда ғана тиімді.
Тәлімгерлік жүйесін дамытуда педагогтердің кәсіби этикасын сақтау да маңызды. Тәлім алушының қиындықтарын басқа әріптестер арасында орынсыз талқылау, оның сәтсіздігін көпшілік алдында сынау немесе тәлімгердің өз тәжірибесін жалғыз дұрыс үлгі ретінде көрсетуі сенімді қарым-қатынасқа кері әсер етеді. Сондықтан тәлімгерлік өзара құрметке, құпиялыққа, жауапкершілікке және кәсіби әдепке негізделуі тиіс. Тәлімгер жас педагогтің жеке тұлғасын құрметтей отырып, оның дербес кәсіби көзқарасының қалыптасуына жағдай жасауы керек.
Бастауыш мектепте тәлімгерлік мәдениеті орныққан жағдайда оның ықпалы тек мұғалімдермен шектелмейді. Ең маңызды нәтижені оқушы сезінеді. Кәсіби қолдау алатын, тәжірибесін үнемі жетілдіретін, жаңа әдістерді саналы қолданатын мұғалім оқушыға сапалы білім беруге, қолайлы психологиялық орта қалыптастыруға және баланың жеке мүмкіндіктерін ашуға көбірек мүмкіндік алады. Демек, мұғалімнің кәсіби дамуына салынған ресурс түпкі нәтижеде оқушының білім сапасына, мектепке деген жағымды қатынасына және тұлғалық дамуына қызмет етеді.
Қазіргі мектепте тәлімгерлік бір реттік немесе қысқа мерзімді науқан ретінде емес, педагогтердің кәсіби дамуының тұрақты бөлігі ретінде қалыптасуы қажет. Мұғалім еңбек жолының алғашқы кезеңінде ғана емес, жаңа бағдарлама, жаңа технология немесе жаңа кәсіби міндетпен бетпе-бет келген кезде де әріптестік қолдауға мұқтаж болуы мүмкін. Сондықтан тәлімгерлікті тек «тәжірибелі мұғалім – жас маман» моделімен шектеу оның мүмкіндігін тарылтады. Өзара тәлімгерлік, әріптестік қолдау, кәсіби қоғамдастық, бірлескен зерттеу сияқты тәсілдер мектептегі үздіксіз кәсіби дамудың толыққанды жүйесін қалыптастыра алады.
Қорытынды. Бастауыш білім берудегі тәлімгерлік – педагогтің кәсіби қалыптасуын қамтамасыз ететін, мектептегі тәжірибе сабақтастығын сақтайтын және педагогикалық жаңашылдықтың тиімді енгізілуіне мүмкіндік беретін маңызды кәсіби тетік. Оның құндылығы тәжірибелі мұғалімнің жас маманға дайын кеңес беруімен ғана өлшенбейді. Тиімді тәлімгерлік кәсіби диалогқа, өзара сенімге, бірлескен жоспарлауға, сабақты бақылауға, сындарлы кері байланысқа және жүйелі рефлексияға негізделеді.
Бастауыш сынып мұғалімінің қызметі баланың білім алуымен қатар оның тұлғалық қалыптасуына, мектепке бейімделуіне және оқу мотивациясының дамуына тікелей ықпал ететіндіктен, мұғалімнің кәсіби даярлығы ерекше мәнге ие. Жас маман еңбек жолының алғашқы кезеңінде кездесетін педагогикалық қиындықтарды тәжірибелі тәлімгердің қолдауымен тиімді шешіп, өзінің кәсіби сенімділігін қалыптастыра алады. Ал тәлімгер үшін бұл үдеріс жинақталған тәжірибені жүйелеуге, жаңа идеяларды қабылдауға және өзінің педагогикалық қызметіне қайта қарауға мүмкіндік береді.
Тәлімгерліктің негізгі құндылықтарының бірі – тәжірибе мен жаңашылдықтың сабақтастығын қамтамасыз ету. Дәстүрлі педагогикалық тәжірибенің өміршең құндылықтары заманауи әдістермен, цифрлық технологиялармен және оқушыға бағдарланған оқыту тәсілдерімен үйлескенде ғана білім беру жүйесінің тұрақты дамуына негіз болады. Тәлімгер осы екі бағыттың арасындағы кәсіби байланысты қалыптастырып, жас педагогтің жаңашылдықты саналы әрі мақсатқа сай пайдалануына ықпал етеді.
Осыған байланысты білім беру ұйымдарында тәлімгерлікті формалды міндет ретінде емес, мектептің кәсіби даму мәдениетінің негізгі элементі ретінде қарастыру қажет. Тәлімгерді дұрыс таңдау, жас маманның кәсіби қажеттіліктерін анықтау, жүйелі кері байланыс ұйымдастыру, өзара сабаққа қатысу, бірлескен жоспарлау және педагогикалық зерттеу жүргізу тәлімгерлік нәтижелілігін арттырады. Осындай жүйелі жұмыс педагогтердің кәсіби әлеуетін күшейтіп қана қоймай, бастауыш білім сапасының жоғарылауына мүмкіндік береді. Тәжірибесін бөлісуге дайын ұстаз бен жаңалыққа ұмтылған жас педагогтің ынтымақтастығы – білім берудегі ұрпақтар сабақтастығының, кәсіби мәдениеттің және мектептің тұрақты дамуының берік негізі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
- Қазақстан Республикасының «Педагог мәртебесі туралы» Заңы. – Астана, 2019.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Орта білім беру ұйымдарындағы оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыруға арналған әдістемелік ұсынымдар.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Мәскеу: Педагогика.
- Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Мәскеу: Педагогика.
- Зимняя И.А. Педагогическая психология. – Мәскеу: Логос.
- Маркова А.К. Психология профессионализма. – Мәскеу: Международный гуманитарный фонд «Знание».
- Hattie J. Visible Learning for Teachers: Maximizing Impact on Learning. – London: Routledge, 2012.
- Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
- Teachers and School Leaders as Lifelong Learners. TALIS 2018 Results. – Paris: OECD Publishing, 2019.
- Darling-Hammond L., Hyler M.E., Gardner M. Effective Teacher Professional Development. – Palo Alto: Learning Policy Institute, 2017.
- Hudson P. Mentoring as Professional Development: Growth for Both Mentor and Mentee. – Professional Development in Education.